Yaşlıları Kurban Eden Gelenek: Senisid Ritüelleri

Büyüklerimize hürmet etmek günümüzde geleneklerimiz arasında yer alsa da geçmişte değişik ritüellerle yaşlıların kurban edilmesi normal karşılanıyordu. Senisid ya da gerontisid denilen bu eylem, kuzeyden güneye batıdan doğuya kadar dünyanın birden çok noktasında farklı şekillerde uygulanıyordu. İhtiyaçlarını kendi başlarına karşılayamayan ve üretime katkı sağlayamayan yaşlıların öldürülmesiyle sonuçlanan senisid ritüelleri aslında ilkel bir nüfus politikası. Kültürlerin tarihi belleklerine işlemiş birbirinden ilginç efsaneleriyle İsveç’ten “Ättestupa”, Sırbistan’dan “Lapot” ve günümüzde Hindistan’da uygulanmaya halen devam eden “Thalaikoothal” ile dünyanın farklı noktalarından çeşitli senisid ritüellerini bu yazıda derledik.

Ättestupa – İsveç

Yaşlıların kasıtlı olarak öldürülmesi ya da ölüme terk edilmesine verilen isim olan senisidin önemli bir örneği İskandinav yarımadasından. Ättestupa (ættestup), tarih öncesi İskandinav efsanelerinde anlatılan pagan ritüelistik senisidinin adı. İsveççede “akraba/klan uçurumu” anlamına gelen Ättestupa aynı zamanda İsveç’teki çeşitli uçurumlara da adını veriyor.   
 
Ättestupa ritüeli, yaşlı insanların kendilerini bir uçurumun kenarından ölüme atmaları ya da atılmalarını gerektiriyor. İsveç efsanesine göre bu ritüel, yaşlı insanların kendilerine bakamayacakları duruma geldiklerinde aileye yük olmamaları ve yaşam döngüsünü sonlandırmaları amacıyla gerçekleştirilirdi. Ättestupa’nın gerçekleşeceği yaş ise kişiye göre değişiyordu. 
 
Ancak Ättestupa ritüeli günümüz tarihçileri ve dilbilimcileri tarafından hiçbir zaman gerçekte uygulanmamış bir efsane olarak kabul ediliyor. Ättestupa terimi,  Eski bir İzlanda destanı olan Gautreks Destanı’ndan esinlenilerek 17. yüzyılda İsveç’te kullanılmaya başlandı. Destan, Dalafíflaþáttr (vadilerden gelen aptalların hikayesi) olarak bilinen cimri bir aileyi anlatıyor. Hikaye, cimri ailenin servetlerini misafirlere harcamaktansa kendilerini öldürmeyi tercih ettikleri komik bir bölüm içeriyor. Bu hikayede aile üyeleri, destanın Ættarstapi veya Ætternisstapi (hanedan uçurumu) adını verdiği bir uçurumdan atlayarak kendilerini öldürürler ancak bu kelime destan dışında hiçbir eski İskandinav metninde geçmez.  Gautreks Destanı’nın 1664’te İsveççe çevirisi yayınlandığında İsveç’te de kullanılmaya başlandı. Ancak araştırmacılara göre intihar uçurumları uygulaması hiçbir zaman var olmadı. Öte yandan Gautreks Destanı’ndan aldığı ilhamla Ättestupa adının verildiği nefes kesen uçurumlar İsveç manzarasında var olmaya devam ediyor. 
 
 
Ättestupa ritüeli, Ari Aster’in Midsommer filminde yaşam döngüsünü sonlandırmak üzere 72 yaşına gelen yaşlı köylülerin kendilerini yüksek bir uçurumdan atarak intihar ritüeli düzenledikleri sahne ile de yer almıştı. İsveçli film eleştirmenleri ise bu atıfı iyi bir kara mizah olarak yorumlamıştı.

Lapot – Sırbistan

Senisid ritüelleri yalnızca İskandinavya’ya özgü ritüeller değildi. Benzer ritüellere dünyanın çeşitli coğrafyalarına ait efsanelerde de rastlanabiliyor. Bunlardan biri de Sırbistan’daki efsanevi senisid uygulaması olan “Lapot”. Bu senisid ritüeli, aile bireylerinin ebeveynlerini veya diğer yaşlı aile üyelerini, mali yük haline geldiklerinde öldürmeleriyle gerçekleştiriliyordu. 1918’de Sırbistan’ın Zaječar bölgesindeki doğu dağlık bölgeleri hakkında yazan Georgevitch’e (Đorđević) göre, cinayet balta veya sopayla işleniyordu ve tüm köy katılmaya davet ediliyordu. Bazı yerlerde ise katilin aile bireyini öldürüyormuş gibi hissetmemesi için kurbanın başına mısır lapası konuluyordu. 
 
Georgevitch, bu efsanenin Roma uygarlığındaki uygulamalardan kaynaklanmış olabileceğini öne sürüyor. Romalılara göre liderler en fazla kırk yaşında olan aktif savaşçılar olmalıydı.  Kırk yaşından elli yaşına kadar olan bireyler ise kalenin muhafızı olabiliyordu. Elli yaşın üzerindeki bireylerin ise askeri değerleri olmadığı için öldürülmeleri emrediliyordu. O dönemden beri yaşlı adamlar öldürülüyordu. 
 
Öte yandan Lapot, Goran Paskaljević’in kötü bir hasattan sonra artık çalışamayan yaşlı adamın ritüelistik bir şekilde öldürüldüğü 1972 yapımı Legenda o Lapotu (Lapot Efsanesi) isimli belgeselin konusuydu.

Thalaikoothal – Hindistan

Hindistan, ötanazinin ahlakını ve yasallığını tartışırken bile, güneydeki Tamil Nadu eyaletinde senisid yüzyıllardır sessizce devam ediyor. Thalaikoothal adındaki bu uygulama çeşitli şekillerde gerçekleştirilse de  yaygın olarak yaşlanan aile üyesine yağ banyosu yaptırılarak ve soğuk suyla aşırı miktarda yeşil hindistan cevizi sütü verilerek kurban ediliyordu. Bir geriatrist olan Dr. Raja Natrajan’ın da dediğine göre, hasta veya zayıf bir kişinin vücut ısısını düşürmek kalp yetmezliğine sebep olurken aşırı sıvı içirilmesi ise böbrek yetmezliğine neden olarak ölüme yol açıyor. 
 
Günümüzde Tamil Nadu bölgesinde hala devam eden bir uygulama olan Thalaikoothal, Hintli yönetmen Jayaprakash Radhakrishnan’ın aynı isimli filminde de konu ediliyor. 

Ubasute – Japonya

Japonca’da yaşlı bir kadını terk etmek anlamına gelen Ubasute,  gücü kalmayan ve hastalanan yaşlıların dağın tepesinde ya da ıssız yerlerde ölüme terk edilmesiyle gerçekleştirilen bir senisid uygulaması.  
 
Ubasuteyama efsanesi, annesini bırakmak için onu dağ tepesine çıkaran evladın, oğlu kolay geri dönebilsin diye yolu kemikle işaretleyen annesini anlatır. Bu anlatı, annenin her şeyin farkında olmasına rağmen bu yaptığıyla oğlunu hala önemsediğini ve sevdiğini gösteren sevgi dolu bir detay barındırır. 
 
Ubasute’nin yaygın bir şekilde uygulanmış olduğuna dair kanıt bulunmaması bu uygulamanın halk anlatılarındaki bir efsaneden ibaret olduğu fikrini ortaya koyuyor.  Ancak Japonya’da modern zamanda da kayıtlara geçen yaşlı ve hasta aile bireylerinin ölüme terk edildiği vakalar, artan geçim sıkıntılarıyla birlikte bu efsanenin gerçeğe dönmesine neden oluyor gibi görünüyor.

Kea ve Sardunya Adaları – Yunanistan

Avrupa’da Yunanistan efsanelerine göre Kea ve Sardunya Adalarında da senisid ritüelleri uygulanıyordu.

Efsaneye göre Kea Adası’nda 60 yaşın üzerindeki insanların baldıran otu içerek intihar ettikleri bir uygulama mevcuttu. Bu uygulamanın esas amacı ise kıtlık döneminde yiyecek arzını korumaktı.

Sardunya Adası’nda ise 70 yaşındaki erkeklerin, oğulları tarafından tanrı Cronus’a kurban edildiği rivayet ediliyor.

 

İnuitler – Kanada

Dünyanın en soğuk noktalarından birinde de farklı senisid uygulamaları mevcuttu. Anlatılara göre eski zamanlarda Kuzey Kanada’nın yerli halkı olan İnuitler güçten düşen yaşlı akrabalarını buzda ölüme terk ediyorlardı. Ancak bu uygulama kıtlık zamanları haricinde fazla yaygın değildi. İnuitlerde bilinen en son senisid vakası ise 1939 yılına ait.

kaynak: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir